NTEΪBINT MAMET

ΦΘΟΡΑ:

ΜΕΡΙΚΕΣ ΣΚΕΨΕΙΣ ΠΟΥ ΑΦΟΡΟΥΝ ΤΟΥΣ ΗΘΟΠΟΙΟΥΣ

ΔΙΑΛΕΞΗ ΣΤΗ ΜΝΗΜΗ ΤΟΥ THEODORE SPENCER

ΧΑΡΒΑΡΝΤ, 10 ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟΥ 1986

Το κείμενο περιλαμβάνεται στο βιβλίο του David Mamet, Writing in Restaurants, Penguin Books, New York, 1987.

Ζούμε σε μπερδεμένους καιρούς.

Πολλές απλές λέξεις μοιάζει να έχουν χάσει το νόημά τους και πολλές απλές διαδικασίες ονομάζονται με καινούριες λέξεις.

Με νεολογισμούς και περιφράσεις προσπαθούμε να αρνηθούμε την κατ' ουσίαν οριοθετημένη φύση διαδικασιών που μας προκαλούν τρόμο και στις οποίες αυτές οι λέξεις αναφέρονται.

Μιλάμε πιο πολύ για σχέσεις παρά για γάμο.

Λέμε μεγαλώνω παιδιά αντί για ανατρέφω παιδιά. Μιλάμε για άμυνα, λες και σκοπός της άμυνας δεν είναι η εξάλειψη ή η αναίρεση μιας απειλής, η οποία απειλή, βέβαια, έχοντας εξαλειφθεί καθιστά περιττή την αναγκαιότητα της άμυνας.

Μιλάμε για πρόοδο και ανάπτυξη όπως μιλάμε και για το μεγάλωμα ενός παιδιού. Σαν να ήταν διαδικασίες χωρίς αντικείμενο. Φοβόμαστε να σκεφτούμε τα αποτελέσματα των πράξεών μας. Αναφερόμαστε στην ανάπτυξη της οικονομίας, στην ανάπτυξη του «εαυτού», στην ανάπτυξη των σχέσεων, σαν να μπορούσε κάποιος να προοδεύσει χωρίς να έχει συγκεκριμένο στόχο, ή να αναπτυχθεί χωρίς να ωριμάσει. Συνεπώς αυτοί οι όροι, πρόοδος και ανάπτυξη, χρησιμοποιούμενοι με το νόημα της απεριόριστης επέκτασης, αρνούνται την ιδέα της ολοκλήρωσης και του τέλους(ΣΗΜΕΙΩΣΗ).

Αλλά ό,τι αναπτύσσεται, ανάγκη είναι, σε κάποιο σημείο, να σταματά να αναπτύσσεται. Και αφού διανύσει μια περίοδο ωριμότητας, πρέπει να αποσυντεθεί και να πεθάνει.

Η φθορά είναι αναπόφευκτο κομμάτι της ζωής και η προσπάθεια να αρνηθούμε την ύπαρξη του θανάτου είναι δείγμα είτε ανωριμότητας, είτε παρανόησης.

Τα πράγματα αλλάζουν μέσα στο χρόνο. Δεν συλλαμβάνουμε και γεννάμε ταυτόχρονα. Δεν μπορούμε να παίρνουμε και να δίνουμε ταυτόχρονα. Υπάρχει καιρός που μαζεύουμε και καιρός που σκορπίζουμε και το τελικό σκόρπισμα είναι η αποσύνθεση που έρχεται για να δημιουργηθεί μια καινούρια ζωή.   

Η μελέτη της φυσικής ανάπτυξης και φθοράς είναι η μελέτη του Θεάτρου. Και οι θεατρικοί οργανισμοί: μια καριέρα, ένα έργο, μια εποχή, ένας θεσμός, αναπτύσσονται και ωριμάζουν, φθείρονται και πεθαίνουν ακολουθώντας τους ίδιους νόμους που κυβερνούν την ανάπτυξη και το θάνατο ενός φυτού ή ενός ζώου. Ο οργανισμός αναπτύσσεται προς ένα καθορισμένο σημείο και διαμορφώνεται από την αντίσταση που συναντάει στο δρόμο του προς τον προκαθορισμένο σκοπό του.

Οι φιλοδοξίες που ενώνουν μια ομάδα νέων ανθρώπων σε μία προσπάθεια να ξεπεράσουν τις διαφορές τους και να ξεκινήσουν μια νέα εταιρεία, είναι οι ίδιες που θα διαλύσουν πιθανώς αυτή την εταιρεία, καθώς οι φιλοδοξίες, όταν βασικοί στόχοι έχουν επιτευχθεί, οδηγούν τα εμπλεκόμενα άτομα σε νέες κατακτήσεις και ούτω κάθ' εξής.

Όλα τα έργα έχουν ως θέμα τη φθορά. Έχουν θέμα τους το τέλος μιας κατάστασης που έχει πραγματώσει πλήρως τον εαυτό της, και την αναπόφευκτη αταξία που ακολουθεί, μέχρι να αποκατασταθεί ξανά η ισορροπία.  

Γι αυτό το λόγο το θέατρο ήταν πάντα πολύτιμο για την ανθρώπινη ψυχική ισορροπία. Το θέατρο μας εξοικειώνει με την έννοια της φθοράς, με την αναγκαιότητα της αλλαγής: στην κωμωδία αποκαλύπτοντας την ευτέλεια της κοινωνικής μας θέσης, στην τραγωδία το αναπόφευκτο του θανάτου. Το να γράφεις θέατρο είναι μια συνεχής ανθρώπινη ανάγκη, και η ερώτηση «έχει πεθάνει το θέατρο;» δεν περιμένει απάντηση αλλά εκφράζει μια βαθιά προσωπική μας αγωνία (όπως η ερώτηση «Μαμά, θα μετακομίσουμε σε μικρότερο διαμέρισμα;»). Η ερώτηση «το θέατρο έχει πεθάνει;» σημαίνει «εγώ, έχω πεθάνει;».

Οι δραματουργοί και το θεατρικό έργο πασχίζουν μέσα από μια κατάσταση αταξίας να δημιουργήσουν τάξη. Η δουλειά τους είναι να παρατηρούν και να αναπαριστάνουν τη φθορά, καθώς αυτή οδηγεί στη φυσική της κατάληξη, το τέλος, και να προσφέρουν ανακούφιση, ένα επιμύθιο σ' αυτό το τέλος. (Στους διδακτικούς μύθους: «Γι' αυτό πρόσεχε τι κάνεις». Στο μελόδραμα: «Να 'σαι βέβαιος πως τα αισθήματά σου παραμένουν άθικτα, κι αυτά σε ενώνουν με τους άλλους στο θέατρο.»)

Κατά την περίοδο της ανάπτυξης η αταξία προκαλείται από την έλλειψη ολοκλήρωσης. Ο οργανισμός, το θεατρικό έργο, το δέντρο, αναπτύσσονται μέχρι να ολοκληρωθούν. Έχοντας ολοκληρωθεί, η διαδικασία αντιστρέφεται και η τάξη μπορεί να αποκατασταθεί μόνο με την αποσύνθεση του οργανισμού.

Όταν μία κοινωνία αναπτύσσεται (ακριβώς όπως κι ένα έργο αναπτύσσεται) όλες οι όψεις αυτής της κοινωνίας προωθούν την ανάπτυξη: οι τέχνες, η οικονομία, η θρησκεία (όπως στην Αμερική τον 19ο αιώνα). Όταν μία κοινωνία αναπτύσσεται, εμφανίζονται και ευδοκιμούν όλα εκείνα τα στοιχεία που κάνουν τον οργανισμό δυνατό, αρρενωπό, ευτυχισμένο, στραμμένο προς τα έξω - γόνιμο με μια λέξη. Κι όλοι έχουμε αυτή την εμπειρία όταν εργαζόμαστε πάνω σ' ένα καινούριο σχέδιο: μένουμε άυπνοι, άνθρωποι πρόθυμοι να μας βοηθήσουν εμφανίζονται από το πουθενά, αναπτύσσουμε εύκολα καινούριες δεξιότητες, όλοι είναι ευτυχείς που μας γνωρίζουν.

Όταν η κοινωνία έχει πραγματώσει το σκοπό της, όλες οι όψεις της τείνουν προς την αποσύνθεση, στο να διασπάσουν αυτή την κοινωνία στα μικρότερα συστατικά της μέρη, έτσι ώστε το τέλος να μπορεί να έρθει κι αυτά τα συστατικά να χρησιμοποιηθούν για ένα νέο ξεκίνημα.

Όταν μία κοινωνία έχει πραγματώσει τον εαυτό της, έχει πραγματώσει τους ανεξιχνίαστους σκοπούς της, δεν είναι «κακοτυχία» αλλά απλή λογική ότι όλες οι όψεις αυτής της κοινωνίας προωθούν τον πόλεμο, τη ρύπανση, τη μόλυνση, την αμφιβολία και το άγχος - όλα αυτά που επισπεύδουν τη φθορά. (Ο τρόπος που λειτουργεί η φθορά, μπορεί να γίνει εύκολα αντιληπτός αν παρατηρήσουμε μια μικρή κοινωνία, μια θεατρική εταιρεία ή μια επιχείρηση. Πετυχαίνει, τα μέλη της γίνονται φιλόδοξα, αρχίζουν οι καυγάδες, οι άλλοτε στενές σχέσεις διαλύονται, κανείς δεν συμφωνεί με τον άλλον, το χρήμα φαίνεται να είναι το μόνο που τους ενδιαφέρει, οικονομικά συμφέροντα εμποδίζουν αυτό που γίνεται [φαινόμενα franchising, κλπ].)

Όταν παρατηρούμε ολόκληρη την κοινωνία μας σήμερα, βλέπουμε πολλά προβλήματα - υπερπληθυσμός, κίνδυνος πυρηνικής καταστροφής, διαστροφή της ηθικής της εργασίας, εξαφάνιση της παράδοσης, ομοφυλοφιλία, σεξουαλικά μεταδιδόμενα νοσήματα, διαζύγια, κάμψη της οικονομίας - και λέμε, « Τι ατυχία να μας βρουν όλα αυτά μαζί.»

Ακόμα κι αν δούμε μεμονωμένα όλα αυτά τα περιστατικά, μας φαίνονται ακατανόητα. Αν τα δούμε ως μια συνολική εικόνα, σίγουρα μπορούν να μας προκαλέσουν τρόμο. Τι συμβαίνει εδώ, τι περίεργη σύμπτωση  όλα αυτά τα πράγματα να μας ταλαιπωρούν;

Καθώς πολλά πράγματα εμφανίζονται ως άλυτα προβλήματα, τα ίδια πράγματα μπορούν να ιδωθούν και ως λύσεις των προβλημάτων. Είναι μια προσπάθεια να συνειδητοποιηθεί το τέλος.

Σκεφτείτε μια φιλία που έχει κλείσει τον κύκλο της. Ξαφνικά, χωρίς λόγο και αιτία, κάτι ασήμαντο παίρνει μεγάλες διαστάσεις, οι φίλοι έρχονται σε αντιπαράθεση και τελικά η φιλία διαλύεται. Τα προβλήματα που μας ταλαιπωρούν είναι μια προσπάθεια του σύμπαντος να ανακαλύψει μέσω φυσικών επιλογών, αν θέλετε, εκείνο το καθοριστικό πράγμα που θα φέρει το τέλος.

Τα προβλήματα του κόσμου, AIDS, καρκίνος, πυρηνικός πόλεμος, μόλυνση του περιβάλλοντος, δεν είναι τελικά πιο άλυτα από τα προβλήματα ενός καρποφόρου δέντρου: τα μήλα του παραωρίμασαν και πέφτουν - τι μπορεί να γίνει; Εντελώς συμπτωματικά, τα φύλλα του πέφτουν κι αυτά ακριβώς τη στιγμή που τα χρειάζεται περισσότερο.  Και το δέντρο, ήδη εξασθενημένο, λυγίζει από το βάρος του χιονιού και οι χυμοί του που θα μπορούσαν να το τονώσουν σ' αυτόν τον αγώνα επιβίωσης, έχουν στραγγίξει. Τι μπορεί να γίνει; Τι μπορεί να γίνει με τα προβλήματα που ταλαιπωρούνε τη ζωή μας;  Τίποτα δεν μπορεί να γίνει, αλλά και τίποτα δεν χρειάζεται να γίνει. Ήδη κάτι γίνεται - ο οργανισμός ετοιμάζεται για το τέλος.

Εμείς, ως κουλτούρα, ως πολιτισμός, βρισκόμαστε σ' εκείνο το σημείο όπου η μόνη απαραίτητη και ζωοποιός δουλειά που έχει να κάνει ο οργανισμός, είναι να αποσυντεθεί. Τίποτα δεν σταματάει αυτή την αποσύνθεση, τίποτα δεν μπορεί να την σταματήσει, γιατί είναι δύναμη ζωής και οι αποδείξεις είναι γύρω μας. Ακούστε τη μουσική στους σταθμούς του τρένου και στην αναμονή του τηλεφώνου. Το πρόβλημα δεν είναι ότι κάποιος, ή κάποια ομάδα ανθρώπων αποφάσισαν να μας σπάσουν τα νεύρα υποχρεώνοντάς μας ν' ακούμε κακή μουσική. Το πρόβλημα είναι μια διαρκώς αυξανόμενη και οργανωμένη παγκόσμια προσπάθεια να περιοριστεί ο χρόνος που ο καθένας μας μένει μόνος με τις σκέψεις του. Είναι το συλλογικό ασυνείδητο που εκλιπαρεί για λύτρωση.

Τώρα, πόσο καιρό θα κρατήσει αυτή η συνεχής διολίσθηση προς το τέλος, αυτή η αποσύνθεση του πολιτισμού; Μια μέρα, μια ώρα, ίσως ένα χρόνο, εκατό χρόνια, σίγουρα όχι παραπάνω. Και ο πολιτισμός μας μπορεί να  διαλυθεί, πράγμα που οι άνθρωποι της ηλικίας μου πάντα το ήξεραν, σε όλη τους τη ζωή. Θα μπορούσε να συμβεί οποιαδήποτε ώρα, μέσα σε ένα λεπτό.

Είναι καθησυχαστική αυτή η γνώση; Ίσως, ως προς το εξής: όπως είπαν οι Στωικοί φιλόσοφοι, οι θεοί είτε υπάρχουν είτε δεν υπάρχουν. Εάν υπάρχουν, τότε ασφαλώς τα πράγματα εκτυλίσσονται όπως πρέπει. Εάν όμως δεν υπάρχουν, τότε γιατί να είμαστε απρόθυμοι να εγκαταλείψουμε έναν κόσμο όπου δεν υπάρχουν θεοί;

Και ποιο μπορεί να είναι το συμπέρασμα: οι πιο πολλοί από σάς τους νέους έχετε να ασχοληθείτε με περισσότερο ευχάριστα και σημαντικά πράγματα, από το να φορτώνετε τους εαυτούς σας με τόση φιλοσοφία.

Εν ολίγοις, η ζωή προχωράει, και υπάρχει λόγος που βρίσκεστε εδώ. Υπάρχει λόγος που ο πολιτισμός μας αναπτύχθηκε, και υπάρχει λόγος που πρόκειται να πεθάνει - και ο λόγος αυτός μας είναι τόσο ακατανόητος, όσο και ο λόγος για τον οποίο γεννηθήκαμε και πρόκειται να πεθάνουμε.

Δεν πρέπει να πέσουμε θύματα της ευρέως διαδεδομένης πλάνης να θεωρούμε, πως επειδή αντιλαμβανόμαστε ένα πρόβλημα, δεν αποτελούμε, de facto, μέρος του προβλήματος. Εμείς είμαστε το πρόβλημα, σαν εκείνον που επιστρέφει σπίτι του με τ' αυτοκίνητό του, βράδυ Κυριακής, από το Hamptons, και βρίζει τους ηλίθιους που προκαλούν κυκλοφοριακό πρόβλημα. Είμαστε μέρος της διαδικασίας, ο κόσμος αποσυντίθεται μάλλον γρήγορα και δεν υπάρχει τίποτα που να μπορούμε να κάνουμε γι' αυτό.

Ας το δούμε κι ας το αντιμετωπίσουμε: πώς ο μικρός μας κόσμος αποσυντίθεται; Το θέατρο έχει λίγα καινούργια έργα και τα περισσότερα απ' αυτά είναι κακά. Οι κριτικοί φαίνεται να σαμποτάρουν την πρωτοτυπία και την έκφραση της αγάπης με κάθε ευκαιρία. Η τηλεόραση εξαγοράζει τους ταλαντούχους. Η τέχνη του ηθοποιού εκφυλίζεται απίστευτα κάθε χρόνο.

Εσείς, οι νεώτεροι άνθρωποι του θεάτρου, ίσως πείτε: πού είναι ο ευγενής και γενναιόδωρος παραγωγός; Ο διορατικός ατζέντης ταλέντων; Ο σοφός κριτικός; Καλύτερα σταματήστε να τους ψάχνετε και θεωρείστε ότι δεν υπάρχουν. Σήμερα η δουλειά του ατζέντη, του κριτικού, του παραγωγού είναι να επισπεύδει την αποσύνθεση και κάνουν καλά τη δουλειά τους - η δουλειά που η κοινωνία τους ανέθεσε είναι να σπέρνουν τον τρόμο και σε πολλές περιπτώσεις την απάθεια, που γεννιέται όταν ένα άτομο δεν τολμά να αντικρίσει τον κόσμο γύρω του. Όλοι αυτοί είναι η μουσική στο σταθμό του τρένου και ενσαρκώνουν την επιθυμία μας για το επικείμενο τέλος.

Θα μου πείτε πού βρίσκεται η ελεύθερη βούληση μέσα σ' όλα αυτά, πού βρίσκεται η θέληση του ατόμου; Πιστεύω πως δεν υπάρχει, και πιστεύω πως όλες οι κοινωνίες λειτουργούν σύμφωνα με τους κανόνες της φυσικής επιλογής και πως επιβιώνουν εκείνοι που υπηρετούν την κοινωνική μηχανή, και μοιάζουν μ' εκείνους που σαστίζουν επειδή το λεωφορείο τους χαλάει κάποτε στη μέση του δρόμου. Η προσωπικότητά τους είναι ασήμαντη. Η αναγκαιότητα της στιγμής θα δημιουργήσει τον ειδικό, τον λογικό,  τον θρασύδειλο, τον κλόουν, κ.ο.κ.

Τώρα, τι γίνεται με τη δουλειά σας;

Οι περισσότεροι από σας που αποφασίζουν να μείνουν στο θέατρο, θα παρασυρθούν από τη δίνη των διαφημιστικών, της τηλεόρασης, της προσδοκίας για φήμη και αναγνώριση. Σ' αυτή την εποχή της αποσύνθεσης, εκείνα τα πράγματα που η κοινωνία θα ανταμείψει με φήμη και αναγνώριση είναι η κακή ηθοποιία, το κακό γράψιμο, επιλογές που παρεμποδίζουν τη σκέψη, το στοχασμό και την απελευθέρωση. Και αυτά τα πράγματα θα ονομαστούν τέχνη.

Κάποιοι από σας γεννήθηκαν ίσως για να αντιπροσωπεύσουν την αντίθετη άποψη - τη μειοψηφούσα γνώμη του ανθρώπου που, για κάποιο λόγο, δεν φοβάται να εξετάσει την κατάστασή του. Κάποιοι από σας, σε πείσμα όλων αυτών, έχετε επιλεγεί από τη μοίρα να προσπαθήσετε να φέρετε την τάξη πάνω στη σκηνή, να προσπαθήσετε να φέρετε στη σκηνή, όπως το έθεσε ο Στανισλάβσκι, τη ζωή της ανθρώπινης ψυχής.

Όπως ο Λαοκόων, θα υποφέρετε πολύ στην προσπάθειά σας να εκτελέσετε ένα καθήκον, το οποίο, θα σας λένε όλοι, δεν υφίσταται καν. Παρακαλώ, έχετε στο μυαλό σας πως οι άνθρωποι που σας λένε κάτι τέτοιο, που σας λένε πως είστε βλάκες και ατάλαντοι και αντιεμπορικοί, κάνουνε τη δουλειά τους. Και εσείς, έχετε κατά νου πως με την επιμονή και την αφιέρωσή σας, κάνετε τη δουλειά σας.
Εάν προσπαθείτε να φέρετε την τάξη πάνω στη σκηνή, εάν προσπαθείτε να αναγεννήσετε μέσα σας τη χαμένη τέχνη του ηθοποιού, τη χαμένη τέχνη της σκηνικής δημιουργίας, αυτή την τέχνη των δέκα χιλιάδων χρόνων που έχει εξαφανιστεί, κατά ένα μεγάλο μέρος της, στη διάρκεια της ζωής μου, αν προσπαθείτε να διδαχτείτε την χαμένη τέχνη του ανθρώπου που ξέρει να διηγείται ιστορίες, θα υποφέρετε, και καθώς εργάζεστε και μεγαλώνετε, ίσως κάποια στιγμή κοιτάξετε γύρω σας και πείτε, «γιατί να βασανίζομαι;» Και η απάντηση είναι πως πρέπει να βασανίζεστε, εάν έχετε επιλεγεί για να βασανίζεστε, αλλιώς, μην το κάνετε.

Είναι ένας πολύ μπερδεμένος κόσμος. Έτσι λοιπόν, όπως λένε οι Στωικοί, πρέπει να διατηρούμε λίγες και απλές αρχές, ώστε να μπορούμε γρήγορα να τις επικαλούμαστε. Εάν είστε σε θέση να κρατήσετε επαφή με τις φυσικές διαδικασίες, με τον εαυτό σας και με το Θεό σας, με τις στοιχειώδεις και βασικές αρχές του επαγγέλματός σας - την ανθρώπινη ανάγκη να λέμε και να ακούμε ιστορίες - με τη φυσική διαδικασία της ανάπτυξης και της φθοράς, τότε μπορείτε, πιστεύω, να βρείτε τη γαλήνη, ακόμα και στο χώρο του θεάτρου.
Ο πολιτισμός μας ασπαίρει και πεθαίνει, κι ακόμα δεν έπιασε το μήνυμα. Βουλιάζει, αλλά ακόμα δεν βούλιαξε τελείως μέσα στην απόλυτη βαρβαρότητα, και συχνά σκέφτομαι πως ο πυρηνικός πόλεμος δεν έχει κανένα άλλο νόημα παρά να μας απαλλάξει από αυτή την αναξιοπρέπεια.

Θα ευχόμασταν να μην είναι έτσι τα πράγματα, όμως είναι έτσι ακριβώς. Και για σας, τους νέους, παραθέτω ξανά τον Μάρκο Αυρήλιο: βλέπεις έναν κακό οιωνό πριν από τη μάχη, και τι μ' αυτό; Εσύ είσαι εδώ για να πολεμήσεις.
Εκείνοι από σας, που καλούνται να αγωνιστούν για να φέρουν ένα νέο θέατρο, το θέατρο της γενιάς σας, στη σκηνή, ας προετοιμαστούν για μια συναρπαστική ζωή.

Θα παλέψετε ενάντια σ' ένα ολοένα και πιο δυνατό ρεύμα, και σ' αυτό τον αγώνα θα εισπράξετε μια μεγάλη και ανεκτίμητη ανταμοιβή, να γνωρίσετε τον εαυτό σας ως έναν αληθινά ώριμο άντρα ή γυναίκα - εάν, στο μέσω του πανικού που κυριαρχεί, και που αυτοαποκαλείται κοινή λογική ή εμπορική βιωσιμότητα, εσείς κάνετε τη δουλειά σας απλά και καλά.

Εάν πρόκειται να εργαστείτε σ' ένα αληθινό θέατρο, η δουλειά αυτή είναι σπουδαία δουλειά σ' αυτή την εποχή της τελικής αποσύνθεσης. Αυτή η δουλειά έγκειται στο να φέρετε τους συνανθρώπους σας σε επαφή, χρησιμοποιώντας ως μέσο την προσωπική σας κατανόηση και ικανότητα, με ό,τι είναι ουσιαστικό για όλους μας: γεννιόμαστε για να πεθάνουμε, αγωνιζόμαστε και αποτυχαίνουμε, αγνοούμε γιατί βρεθήκαμε εδώ, και εν μέσω όλων αυτών, έχουμε ανάγκη να αγαπήσουμε και να αγαπηθούμε, όμως φοβόμαστε.
Εάν έχετε την ευλογία της εξυπνάδας, θα γίνεται διαρκώς μέσα σας μια μάχη ανάμεσα στη θέληση και το φόβο. Παρακαλώ να ξέρετε πως αυτή η μάχη, σας αποκαλύπτει το ουσιωδέστερο στοιχείο του δράματος: τη μάχη ανάμεσα σε αυτό που καλείστε να κάνετε και σε αυτό που θα προτιμούσατε να κάνετε. Η αναμέτρηση αυτή είναι μια μελέτη τραγωδίας.

Οι προσπάθειες σας να απαντήσετε στην ερώτηση, «τι πρέπει να κάνω;» μπορεί να σας οδηγήσουν στο να αγκαλιάσετε και να μελετήσετε τη φιλοσοφία και την τεχνική. Να μάθετε να συγκεντρώνεστε και να παίζετε, έτσι ώστε η προσωπικότητα και η δουλειά σας να γίνουν ένα και ως μέλη του θεάτρου να εκπληρώσετε τον αληθινό προορισμό σας, τον ύψιστο προορισμό σας. Που είναι και ήταν πάντοτε, ο εξής: να ενσαρκώσετε την ανάγκη της κουλτούρας μας να απευθύνει το ερώτημα, Πώς μπορώ να ζήσω σ' έναν κόσμο όπου είμαι καταδικασμένος να πεθάνω;

Μετάφραση:

Λίλα Τρουλλινού, Ρόδω Σφακιωτάκη

Χανιά, Οκτώβριος 2002

Επιστροφή